205) “ALAŞ ORDA” TÜRK DEVLETİ
Yayin Tarihi 1 Mayıs, 2008
Kategori TÜRK DÜNYASI
ALAŞ ORDA TÜRK DEVLETİ
ALAŞ ORDA DEVLETİ’NİN BAYRAĞI
Açlık ve politik sebeplerle 1912-1917 yılları arasında Rus hükümetine karşı Orta Asya’da ayaklanma başladı. 1917′de Çarlık Rusya’da ihtilal olması sebebiyle Orta Asya’da bağımsız dönem yaşandı. 1917-1920 yılları arasında eski Kazak cüzleri bir araya gelerek bağımsız “Alaş Orda Devleti”ni kurdular. Hükümet Başkanı, Alihan Bökeyhanüli, başkenti Semey olan bu devlet üç yıl yaşayabildi. 1920′den sonra Ruslar egemenliği ele geçirdiler ve bu tarihten sonra Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği dönemi başladı.
Alaş Orda 1905 yılında Alaş Harekatı ile ortaya çıkmış ve 1912 yılında kurulan siyasi Alaş Partisi ile güçlenmiştir. Bu parti siyasi faaliyetlerini 1928 yılında bırakmış olsa da resmen 1937 yılına kadar var olmuştur. Alaş Orda en sonunda Türkistan Komünist Partisi nin milliyetçi siyasetçilerinden oluşan bir grup olarak kalmış ve sonra ortadan kaybolmuştur.
1980‘li yılların sonunda, etki alanı Kazakistan ve Kırgızistan olan ve aynı adı kullanan yeni bir milliyetçi parti kurulmuştur.
İsimin anlamı
Kazakistan‘ın resmi açıklamasına göre Alaş adı Kazakların efsanevi atası Alaş Han dan alınmıştır. Alaş Han, Orda Han’ın diğer bir ismidir.
1905 ila 1919 yılları arasında
1905 yılında Mustafa Çokayev adlı bir Özbek tarafından organize edilip hepimiz Alaş’ın oğullarıyız başlığı altında Taşkentde yapılan Türkistan müslümanları kongresi n’de, soylu ailelerden gelen kazak ve kırgız önderler Alaş adı altında birleşmiştir. Bu harekata kazak ve kırgız entellektüeller de katılmıştır.
Bu yeni ortaya çıkan gücün başlı hedefleri şunlardı:
- Orta Asya‘da hayatı çağdaşlaştırmak
- Kazakların ve Kırgızların geleneksel göçebe kültürlerini tekrar özgürce yaşayabilmelerini elde etmek (yani Rus Çarlarının çok daha öncelerde başlattıkları göçebe halkları yerleşmeye zorlayan kanunları kaldırmak)
- Türkistan bölgesine yerleşen Rusları tekrar buradan uzaklaştırmak
Alaş harekatı yine Çakoyev tarafından kurulmuş olan Türkistan Müslümanları Komitesi ile sıkı bir işbirliği içindeydi. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğun‘da kurulmuş olan Jön Türkler harekatı ve İtil-Kama bölgesinde Mir Sultan Galiyev tarafından kurulmuş olan Türk-Tatar Komitesi ile işbirliği yapmaktaydılar.
1912 yılında Alaş harekatından Alaş Partisi doğmuştu. Bu partiye Çokayev‘in yanında Abdulgaffar Imanov ve Amangeldi Imanov adlı kırgız kardeşler ve bir kazak töresi olan (kazaklarda bir hükümdar unvanı) Alihan Bukeyhanov‘da katılmıştı. Bukeyhanov partinin en sözü geçen kişiliğiydi ve partinin temel unsurları da Bukeyhanov tarafından belirlenmişti. Çünkü Bukeyhanov rus parlamentosunun üyesiydi, ve parlamentonun içinde ortaya çıkan Çançılar adlı fraksiyona mensubdu. Çançılar siyasi açıdan Rusların Sosyal-devrimci grubuna yakındı.
Ahmet Baytûrsinûli, Alihan Bökeyhanüli, Mirğakip Dulatüli
Alaş partisi bu dönemde gayet Türkçüydü ve Rus İmparatorluğunun içinde yaşayan Türk halklarını birleşerek Büyük Turan’ı kurmaya çağırmaktaydı. Bir Töre olarak Bukeyhanov kendini doğrudan Cengiz Han‘ın mirasçısı olarak görmekteydi. Imanov kardeşleri ise Koşa olarak kendilerini Muhammed peygamberin mirasçıları olarak görmekteydiler.
Alaş partisinin asıl önem kazanması Rus İmparatorluğunun 1917 yılında çökmesi ile başlamıştı. Artık yeni kurulan bir Rusya‘nın içinde özerk bir Kazak-Kırgız milli devleti için çaba gösterilmekteydiler. Bu devletin Rusya’nın o dönemde Kırgız olarak tanımlanan tüm topluluklarını içine alması ve Alaş Orda adını taşıması isteniyordu. Mustafa Çokayev bu devletin ilk lideri olarak seçilmişti.
Aynı zamanda Alaş Orda Türkistan’da gerçekleşen ayaklanmalara da destek oluyordu. 1917 yılının ilkbaharında Bişkek‘de liderleri Imanov kardeşler olan Alaş-Başan Hereketi (Alaş baş harekatı) kuruldu. Harekatın bu kırgız kanadının merkezi beklenilmesi gerektiği gibi Bişkek değil Hokant oldu.
1917 yılı henüz geçmeden Alaş Orda Orenburg‘da, Rusya’nın içinde bir özerk kazak ülkesinin kurulmasını savunan Kırgızların Müslüman Kongresini gerçekleştirdi. Ayrıca özerkliğe kavuşmak için Rusya’nın bütün Türk halkları ile iş birliği yapılması gerektiği vurgulanmaktaydı. Ancak Alaş Orda bu döneminde henüz, tüm Türk halklarının birleştiği bir gücün içinde Kırgızların önder rolünde olması gerektiği fikrindeydi.
Alaş Orda Bolşeviklerin başa geçmesine karşı çıkması, ve Rusya’nın demokratik biçimde yönetilmesi gerektiğini savunması ile yeni Sovyet Rejimi ile arası açılmıştı.
Rusya’nın iç savaşları sırasında Alaş Orda kazakların yaşadığı bölgeleri Bolşeviklere karşı savunmak için kendince ayrı bir ordu kurmuştu. Ancak büyük birleşik bir bölgeyi tutmayı başaramadılar ve bölge ikiye bölündü. Bu bölümlerin arasında iletişim sorunları olduğundan dolayı iki ayrı yönetim oluştu. Batı bölümün lideri Bukeyhanov, doğu bölümün liderleri Imanov kardeşleri oldu.
Mustafa Çokayev bu durumu düzeltmek için Imanov kardeşlerin rızası ile, Kazakistan ve Kırgızistan’ı içine alan yeni bir devlet ilan etti. Ancak bu devletin aslında hiçbir anlamı yoktu, çünkü komünist Rus rejimi sadece Bukeyhanov’u Alaş Orda lideri olarak tanımaktaydı.
Bolşeviklere karşı güç kazanmak için Alaş Orda Kazaklar‘la işbirliği yapmaya başladı. Ancak 1919 yılında Alaş Orda’nın orduları Kızıl Ordu tarafından mağlup edildi ve liderlerinin çoğu öldürüldü.
1919 ile 1937 yılları arasında
Alaş Orda’nın 1919 yılında Kızıl Ordu tarafından mağlup edilmesi ile pek bir anlamı kalmamıştı.
Alaş Orda’nın az sayıda kalmış Türkçü kanadını oluşturan üyeleri Türkistan’ın güneyine gidip Basmacı devrimcilerine katılmışlardı. Partinin reformcu kanadı Türkistan Komünist Partisine katıldı. Alaş Orda Partisi dış görünümü ile hala kazak partisi olarak varlığını sürdürmekteydi, ancak artık KPdSU tarafından kontrol edilmekteydi. Harekatın Kırgız kanadı ise 1919 yılında çoktan tamamen dağılmıştı.
Bukeyhanov Moskova‘ya taşındı ve Rus parlamentosu tarafından çok kez tercüman olarak görevlendirildi. Siyaset ile artık hiç bir alakası kalmamıştı. Bukeyhanov Rusya’da birçok Türk dillerinde yazılan gazeteler için yazarlık yaptı ve bir kaç kitaplar yazdı. 1921 yılında Bukeyhanov bazı diğer kişilerle birlikte Jaz Alaş gazetesini ve kendi başına Qazaq tili (Kazak dili) adlı bir gazeteyi yarattı.
Bukeyhanov 1937 yılında Moskova’da hala açıklığa kavuşmamış olan sebeplerden dolayı, Stalin‘in emri ile KGB tarafından öldürülmüştür.
Alihan Bukeyhanov’un ölümünden sonra Alaş Orda da artık serbest parti olarak faaliyetlerine son verdi ve son üyeleri Kazakistan Komünist Partisi‘ne entegre edildi.
ALAŞ ORDA DEVLETİ’NİN HARİTASI
Yorumlar
“205) “ALAŞ ORDA” TÜRK DEVLETİ” yazisina 2 Yorum yapilmis
Yorum yap
Bu kıymetli paylaşım için teşekürler..
BU ARAŞTIRMANIZA ÇOK TEŞEKKÜRLERİMİ SUNUYORUM.ÖNEMLİ BİLGİLERDİR.EMEK VERİLMİŞTİR.TÜRKLERİN NE MÜCADELELER YAPTIKLARINI ,ÖĞRENMİŞ OLUYORUZ.ARAŞTIRMALARIN BAŞARILI OLMASINI CANDAN DİLİYORUM.ACAROĞLU